Dizel partikül filtresi (DPF) bakımı ve rejenerasyon rehberi

Dizel aracını sadece şehir içinde kullanan müşterilerden en sık duyduğum cümle şu: "Arabayı aldığımdan beri bu DPF lambası peşimi bırakmadı." Partikül filtresi aslında dayanıklı bir parça. Ama nasıl çalıştığı bilinmeden kullanılırsa, özellikle kısa mesafede, sürekli derde dönüşebiliyor. Bu yazıda filtreyi sağlıklı tutmanın yollarını ve ışık yandığında yapılacakları anlatıyorum.

DPF ne iş yapar?

Dizel motorlar yanma sırasında is ve kurum parçacıkları üretir. Eskiden bunlar egzozdan siyah duman olarak çıkardı. DPF (Diesel Particulate Filter), egzoz hattına yerleştirilmiş, seramik petek yapılı bir filtredir. Kanalların bir ucu kapalı olduğu için egzoz gazı gözenekli duvarlardan geçmek zorunda kalır, kurum da bu duvarlarda tutulur.

Filtre doldukça gazın geçişi zorlaşır. ECU bunu filtrenin girişi ile çıkışı arasındaki basınç farkını ölçen fark basınç sensörüyle takip eder; ayrıca motorun çalışma verilerinden hesapladığı bir kurum modeli tutar. Filtre belirli bir doluluğa gelince temizleme süreci başlar.

Rejenerasyon: Filtrenin kendini temizlemesi

Kurum yüksek sıcaklıkta yanarak gaza dönüşür. Rejenerasyon, filtredeki kurumun bu şekilde yakılması demek. Üç türü var.

Pasif rejenerasyon

Otoyolda belli bir hızla uzun süre giderken egzoz sıcaklığı zaten yüksektir ve kurum kendiliğinden, yavaş yavaş yanar. Sürücü hiçbir şey fark etmez. Uzun yol yapan dizellerin DPF derdinin az olmasının sebebi bu.

Aktif rejenerasyon

Filtre belli bir doluluğa ulaşınca ECU devreye girer. Ek yakıt püskürtmeleriyle egzoz sıcaklığını kurumun yanacağı seviyeye, 600 derecenin üzerine çıkarır. Süreç genelde 10-20 dakika sürer ve uygun sürüş koşulları ister. Bazı PSA grubu dizellerde yanmayı kolaylaştırmak için ayrı bir depodan yakıta katkı sıvısı eklenir; bu sıvının da belirli aralıklarla tamamlanması gerekir.

Servis (zorunlu) rejenerasyonu

Aktif rejenerasyon defalarca yarım kalmışsa filtre, aracın kendi başına temizleyemeyeceği seviyeye gelir. Bu durumda atölyede teşhis cihazıyla, motor belirli devirde çalıştırılarak kontrollü bir yakma yapılır. Ama önce filtrenin neden dolduğu bulunmalı; sebebi çözülmeden yapılan zorunlu rejenerasyon birkaç hafta sonra tekrarlanır.

Aktif rejenerasyonun devam ettiğini genelde şu işaretlerden anlarsınız:

Rölanti devri normalden biraz yüksek
Radyatör fanı motor kapandıktan sonra da bir süre çalışıyor
Start-stop sistemi devreye girmiyor
Egzozdan sıcak, keskin bir koku geliyor
Yol bilgisayarındaki anlık tüketim yükselmiş

Bu belirtileri görüyorsanız mümkünse kontağı kapatmayın, birkaç dakika daha yolda kalın. Rejenerasyonu sürekli yarıda kesmek, DPF sorunlarının en yaygın sebebi.

DPF'yi tıkayan alışkanlıklar ve arızalar

Filtrenin normalden hızlı dolmasının arkasında iki grup sebep var: kullanım ve arıza.

Kullanım tarafında en büyük düşman kısa mesafe. Evden işe on dakikalık yol, motor ısınmadan kapanan kontak, sürekli dur-kalk... Bu araçlarda rejenerasyon için gereken koşul hiç oluşmuyor. ECU rejenerasyonu başlatıyor, araç beş dakika sonra otoparka giriyor, işlem yarım kalıyor. Ertesi gün aynısı tekrarlanıyor. Bir süre sonra filtre, yarım kalan denemelerle dolu bir hale geliyor. Çözüm basit: Haftada bir, en az 20-30 dakika çevre yolunda ya da şehirlerarası yolda, motoru 2.000-2.500 devir civarında tutarak sürmek.

Arıza tarafında ise filtrenin aslında suçsuz olduğu durumlar çok. Normalden fazla kurum üreten bir motor, filtreyi ne kadar temizlerseniz temizleyin tıkar:

Kirlenmiş ya da açık kalan EGR valfi
Kaçak yapan, fazla yakıt püskürten enjektörler
Yağ yakan bir turbo
Arızalı hava debimetresi ya da emme hattında kaçak
Fark basınç sensörü hortumunun çatlaması; filtre dolu değilken ECU dolu sanır
DPF'li araçlara uygun olmayan, yüksek kül bırakan motor yağı

Son madde çok gözden kaçıyor. DPF'li dizellerde düşük SAPS, yani kül oluşturan katkıları azaltılmış yağ kullanılmalı; ACEA C sınıfı ve üretici onayı burada belirleyici. Aracınıza uygun yağı yağ seçici ile bulabilirsiniz.

Işık yandığında ne yapmalı?

Paniğe gerek yok. DPF uyarısı çoğu araçta önce "filtreyi temizlemek için yol yapın" anlamına gelir. Lambanın tam anlamını gösterge simgeleri sayfasından kontrol edin.
Trafik ve yol koşulları elveriyorsa 20-30 dakika boyunca sabit hızda ve 2.000 devrin üzerinde sürün. Çoğu zaman lamba söner.
Lamba sönmüyorsa, motor arıza lambası da yanıyorsa ya da araç güç kesiyorsa sürmekte ısrar etmeyin.
Yağ çubuğuna bakın. Yarım kalan rejenerasyonlar yağa motorin karışmasına yol açar; seviye "max" çizgisinin üzerine çıkmışsa yağ incelmiştir ve değişmesi gerekir.
Arıza kodlarını okutun. P2002 (filtre verimi eşik değerin altında) ya da P2463 (aşırı kurum birikimi) gibi kodların ne anlattığını arıza kodları sayfasında bulabilirsiniz.

Temizlik mi, değişim mi?

Filtreyi tıkayan şey sadece kurum değil. Yağdan ve yakıttan gelen kül de filtrede birikir ve kül yanmaz. Yüksek kilometreli araçlarda filtre, kurumu ne kadar yakarsanız yakın, külle dolduğu için tıkalı kalabilir.

Hafif tıkanmalarda filtreyi sökmeden yapılan kimyasal temizlik işe yarayabilir. Sprey ya da sıvı, sensör deliğinden filtreye verilir ve ardından rejenerasyon yapılır. Ama bu yöntem kül problemini çözmez.

Kül birikmişse filtrenin araçtan sökülüp profesyonel olarak temizlenmesi gerekir. Isıl işlem ve basınçlı yıkamayla kül ve kurum alınır, ardından filtrenin geçirgenliği ölçülür. Seramik gövde sağlamsa filtre uzun süre daha kullanılabilir. Seramik çatlamış, erimiş ya da temizlikle yeterli geçirgenlik sağlanamıyorsa tek seçenek yeni filtre.

Hangi yöntemin uygun olduğuna karar vermeden önce fark basınç değerleri, kurum ve kül yükü ölçülmeli. Arıza tespit sırasında bu değerlere canlı veriden bakıyoruz. Çoğu zaman asıl iş, filtreyi dolduran sebebi bulmak oluyor.

İptal neden çözüm değil?

DPF ile uğraşmaktan bıkan herkesin aklına bir noktada "söktürsem" fikri geliyor. Açık konuşayım: Partikül filtresinin sökülmesi ya da yazılımla devre dışı bırakılması Türkiye'de trafikte kullanılan araçlar için yasal değil. Araç TÜVTÜRK muayenesindeki emisyon kontrolünden geçemez, ikinci elde de değer kaybettirir. Üstelik filtreyi tıkayan asıl arıza, yani EGR, enjektör ya da turbo, yerinde durur ve motora zarar vermeye devam eder. Doğru yol sebebi bulmak ve filtreyi temizlemek.

Sık sorulanlar

DPF'nin ömrü ne kadar?

Kullanıma çok bağlı. Uzun yol yapan, bakımı düzgün bir dizelde filtre çok uzun yıllar sorunsuz çalışabilir. Kısa mesafe kullanım ve arızalı bir motorla bu süre ciddi şekilde kısalır.

Rejenerasyon sırasında kontağı kapatırsam ne olur?

Tek seferde bir şey olmaz; işlem bir sonraki sürüşte devam eder. Sürekli yarım kalması ise filtrenin dolmasına ve yağa motorin karışmasına yol açar.

Yakıt katkıları DPF'yi temizler mi?

Bazı katkılar kurumun daha düşük sıcaklıkta yanmasına yardımcı olabilir, ama kül birikimine ve arızadan kaynaklanan tıkanmaya çözüm değildir.

Benzinli araçlarda da partikül filtresi var mı?

Evet. Son nesil direkt enjeksiyonlu benzinli motorların bir kısmında benzinli partikül filtresi (GPF ya da OPF) bulunuyor. Benzinli motor daha az kurum ürettiği ve egzozu daha sıcak olduğu için bu filtreler dizeldeki kadar sık sorun çıkarmıyor.

Aracımı sadece şehir içinde kullanıyorum, ne önerirsiniz?

Haftada bir düzenli uzun sürüş, DPF'li araçlara uygun yağ ve uyarıları ertelememek. Kullanımınız tamamen kısa mesafeyse, bir sonraki araç seçiminizde benzinli ya da hibrit seçenekleri de düşünün.