Dyno testi nedir, beygir ölçümü nasıl okunur?

Sosyal medyada paylaşılan dyno çıktılarına bakınca neredeyse herkesin aracı katalogdan fazla beygir çıkarıyor. Bu rakamların bir kısmı doğru, bir kısmı ise ölçüm koşullarının ve hesaplama ayarlarının marifeti. Dyno değerli bir araç, ama kâğıttaki rakamı nasıl okuyacağınızı bilmezseniz yanlış sonuçlara varmanız çok kolay. Bu yazıda bir dyno çıktısına bakarken nelere dikkat etmeniz gerektiğini anlatıyorum.

Dyno çeşitleri

Dinamometre, motorun ürettiği gücü ve torku ölçen cihazın genel adı. İki ana tipi var.

Motor dinamometresinde motor araçtan sökülür ve doğrudan cihaza bağlanır. Üreticilerin katalog değerleri bu şekilde ölçülür. En hassas ölçüm budur, ama tuning atölyeleri için pratik değildir.

Şasi dinamometresinde ise araç olduğu gibi silindirlerin üzerine çıkarılır ve tekerlekler bu silindirleri döndürür. Atölyelerde gördüğünüz dyno budur. Şasi tipi cihazların da kendi içinde farkları var. Atalet tipi cihazlar, ağır bir silindirin ne kadar hızlı ivmelendirildiğine bakarak gücü hesaplar. Frenli, yani yük uygulayan cihazlar ise silindire kontrollü direnç verebilir ve motoru belirli bir devirde sabit tutarak ölçüm yapabilir; yazılım ayarı için çok daha kullanışlıdırlar. Silindir yerine doğrudan tekerlek göbeklerine bağlanan göbek tipi cihazlar da var; lastik kaynaklı değişkenliği büyük ölçüde ortadan kaldırırlar.

Tekerden güç ve motor gücü

Şasi dinamometresi doğrudan tekerlekteki gücü ölçer. Motorun ürettiği güç ise şanzımandan, aks millerinden, diferansiyelden ve lastiklerden geçerken bir kısmını kaybeder. Buna aktarma kaybı ya da çeki kaybı denir.

Birçok cihaz ölçümün sonunda, araç boşta yavaşlarken aktarma organlarının ne kadar direnç gösterdiğini ölçerek bu kaybı tahmin eder ve teker gücüne ekleyerek "motor gücü" hesaplar. Burada iki şeyi bilmek gerekiyor:

• Bu bir ölçüm değil, tahmindir. Yöntem ve cihaz değiştikçe sonuç da değişir.
• Dört çeker araçlarda, otomatik şanzımanlarda ve geniş lastiklerde kayıplar daha yüksektir.

Bu yüzden dyno çıktısında hem teker gücünü hem de hesaplanan motor gücünü görmek isteyin. Teker gücü daha az iddialı ama daha dürüst bir rakamdır.

Silindirli cihazlarda lastikler de denklemin içinde. Düşük basınçlı ya da çok geniş bir lastik silindir üzerinde daha fazla ezilir ve güç kaybettirir; yüksek torklu araçlarda lastik silindir üzerinde kayabilir. Aracın cihaza bağlanma gerginliği bile sonucu değiştirir. Bu ayrıntılar, aynı aracın farklı günlerde farklı rakam vermesinin sebeplerinden.

Düzeltme faktörü: Rakamı değiştiren küçük ayar

Motorun ürettiği güç havanın sıcaklığına, basıncına ve nemine bağlıdır. Sıcak ve nemli bir günde aynı motor daha az güç üretir, serin ve kuru bir günde daha fazla. Farklı günlerde ve farklı yerlerde yapılan ölçümleri kıyaslayabilmek için dyno yazılımları sonucu standart koşullara göre düzeltir. DIN 70020, SAE J1349 ya da EWG 80/1269 gibi standartlar bu düzeltmenin nasıl yapılacağını tanımlar.

Sorun şu: Standartlar birbirinden farklı sonuç verir ve bazı dyno yazılımlarında düzeltme faktörü kullanıcı tarafından değiştirilebilir. Çıktının köşesinde hangi standardın kullanıldığı ve ölçüm sırasındaki hava koşulları yazmıyorsa, o çıktıdaki rakama temkinli yaklaşın.

Grafiği nasıl okumalı?

Dyno çıktısında genelde yatay eksende devir, dikey eksende güç ve tork bulunur. Yazılım öncesi ve sonrası eğriler üst üste gösterilir. Tepe değerlere bakıp geçmek yerine şunlara dikkat edin:

1. Eğrinin altındaki alan. Gündelik sürüşte hissettiğiniz şey tepe güç değil, geniş bir devir aralığında ne kadar güç ve tork olduğudur. 2.000-3.500 devir arası belirgin şekilde dolmuş bir dizel, tepe gücü az artmış olsa bile çok daha güçlü hissettirir.
2. Tork eğrisinin düzgünlüğü. Ani sıçramalar ve keskin düşüşler ya turbo basıncının dalgalandığını ya da motorun bir korumaya girip gücü kestiğini gösterebilir.
3. Torkun nerede ve nasıl başladığı. Dizellerde torkun çok erken ve çok sert gelmesi kâğıtta güzel görünür, ama debriyajı ve şanzımanı zorlar. İyi bir yazılım torku kademeli yükseltir.
4. Yüksek devirdeki davranış. Güç eğrisi tepe noktadan sonra düzgünce inmeli; ani bir çöküş genelde bir sınırlamaya işarettir.

Bir de güç ve tork eğrilerinin kesiştiği noktaya anlam yüklemeyin. Bu kesişim kullanılan birimlere ve eksenlerin ölçeğine bağlıdır, motor hakkında bir şey söylemez.

Birimler: PS, HP ve kW

Türkiye'de "beygir" dendiğinde neredeyse her zaman PS kastedilir. HP ile PS arasındaki fark küçük olsa da güçlü motorlarda birkaç beygirlik fark yaratır. Karşılaştırma yaparken aynı birimi kullandığınızdan emin olun.

Doğru bir öncesi-sonrası karşılaştırması

Yazılımın ne kazandırdığını görmek için yapılan ölçümün güvenilir olması şu şartlara bağlı:

1. Öncesi ve sonrası ölçüm aynı cihazda, mümkünse aynı gün yapılmalı.
2. Lastik basıncı, aracın bağlanma şekli ve soğutma fanı düzeni değişmemeli.
3. Motor ve şanzıman yağı her iki ölçümde de çalışma sıcaklığında olmalı, ama araç ısıdan boğulmamalı.
4. Her durum için birkaç ölçüm alınmalı ve tutarlı olanlar karşılaştırılmalı.
5. Aynı düzeltme standardı kullanılmalı.

Ölçümler arasında birkaç yüzdelik fark normaldir. Bu yüzden iki farklı yerin dyno çıktılarını yan yana koyup "şurası daha çok beygir çıkarmış" demek çoğu zaman anlamsız. Yazılımla tipik olarak ne kadar kazanç beklendiğini merak ediyorsanız tuning hesaplama sayfasından aracınıza bakabilirsiniz.

Son olarak, yazılımın kalitesi sadece dyno grafiğinden anlaşılmaz. Yol testinde alınan loglar, yani istenen ve gerçekleşen turbo basıncı, egzoz sıcaklığı, ateşleme geri çekmeleri ve yakıt basıncı, motorun gerçek koşullarda nasıl davrandığını gösterir. ECU yazılımı ve Stage 2 yazılım işlerinde dosyanın doğruluğunu bu verilerle kontrol ediyoruz.

Sık sorulanlar

Dyno'da çıkan güç neden katalog değerinden düşük?

Çoğu zaman teker gücüne bakıyorsunuzdur; aktarma kayıpları düşülmüş haldedir. Hava koşulları, motorun yaşı ve bakımı da sonucu etkiler. Birkaç yüzdelik sapma normal kabul edilir.

Dyno testi araca zarar verir mi?

Doğru bağlanmış ve düzgün soğutulan bir araç için dyno, otoyolda yapılan bir tam gaz hızlanmadan daha zorlayıcı değildir. Sağlıksız bir motorun zayıf noktasını ise ortaya çıkarabilir; bu da aslında testin amacı.

Yazılım için dyno ölçümü şart mı?

Değil. Stage 1 seviyesindeki bir yazılımın doğru çalıştığını anlamak için yol testinde alınan loglar çoğu zaman yeterli ve hatta daha öğretici. Dyno, öncesi ve sonrası farkı rakamla görmek isteyenler ve büyük donanım değişikliği yapılan projeler için anlamlı.

Dört çeker araçlar her cihazda ölçülebilir mi?

Hayır. Dört çeker araçlar, iki aksı birlikte çalıştırabilen uygun bir cihaz ister. Tek akslı bir cihazda ölçmeye çalışmak aktarma organlarına zarar verebilir.